آخرین مطالب
چکیده: واردات گاز از روسیه در شرایط ناترازی شدید انرژی ایران و بنبست صادراتی مسکو، میتواند فرصتی راهبردی برای کاهش فشار بر صنایع و تقویت نقش ایران بهعنوان هاب گازی منطقه باشد. با این حال، موفقیت این سیاست منوط به قیمتگذاری منطقی، پرهیز از مصرف یارانهای داخلی و تمرکز بر سوآپ و صادرات مجدد است؛ در غیر این صورت، خطر تعمیق وابستگی انرژی و تضعیف سرمایهگذاری داخلی وجود دارد.
اخیراً محسن پاکنژاد، وزیر نفت، از نهایی شدن قریبالوقوع قرارداد واردات گاز از روسیه خبر داد؛ خبری که میتواند نقطه عطفی در تاریخ انرژی ایران باشد. بر اساس این اظهارات، تفاهمات به مراحل پایانی رسیده و تنها بررسی چند بند محدود تا امضای قرارداد قطعی باقی مانده است. این توافق که احتمالاً شامل واردات روزانه تا ۳۰۰ میلیون مترمکعب (سالانه حدود ۱۱۰ میلیارد مترمکعب در افق نهایی) گاز خواهد بود، در شرایطی مطرح میشود که ایران با ناترازی شدید گاز در فصول سرد و روسیه با مازاد گاز ناشی از تحریمهای اروپا دستوپنج نرم میکنند. اما آیا این قرارداد یک بازی «برد-برد» اقتصادی است یا دامی برای تعمیق وابستگی و غفلت از توسعه داخلی؟ این نوشتار به بررسی ابعاد فنی، اقتصادی و ژئوپلیتیک این رویداد میپردازد.
برخلاف تصور رایج، در این مقطع زمانی، نیاز روسیه به بازار ایران، از نیاز ایران به گاز روسیه بیشتر است. درک این گزاره برای تنظیم فرمول قیمت حیاتی است:
بنابراین روسیه حدود ۹۰ تا ۱۰۰ میلیارد مترمکعب گاز مازاد دارد که برای جلوگیری از آسیب دیدن چاههای گاز خود (به دلیل کاهش اجباری تولید) نیازمند فروش آن است. ایران تنها بازار بزرگ و در دسترس برای جذب این حجم عظیم گاز در کوتاهمدت است. بنابراین، مذاکرهکنندگان ایرانی باید از موضع «شریک استراتژیک» و نه «خریدار مضطر» وارد گفتگو شوند.
ایران در پیک مصرف زمستانی با ناترازی روزانه بیش از ۳۰۰ میلیون مترمکعب مواجه است. این کسری، اولین قربانیان خود را از صنایع (پتروشیمی، فولاد و سیمان) میگیرد. طبق آمار، عدمالنفع ناشی از قطع گاز صنایع بین ۲ تا ۱۵ میلیارد دلار برآورد میشود. واردات گاز روسیه میتواند فوراً این ناترازی را پوشش داده و از سوزاندن سوختهای مایع (مازوت و گازوئیل) در نیروگاهها که هم زیان اقتصادی و هم آلودگی شدید زیستمحیطی دارد، جلوگیری کند.
بزرگترین مزیت این قرارداد، نه مصرف داخلی، بلکه تجارت گاز است. موقعیت ژئوپلیتیک ایران اجازه میدهد گاز را از شمال دریافت کرده و معادل آن را (یا همان گاز را) از جنوب و غرب صادر کند:
گره خوردن منافع انرژی روسیه به زیرساختهای ایران، امنیت ملی را تقویت میکند. وقتی شریان حیاتی صادرات گاز روسیه از خاک ایران بگذرد، مسکو انگیزه بالایی برای ثبات و امنیت ایران خواهد داشت.
بزرگترین چالش اقتصادی، «تراز مالی» این تجارت است.
مسیر اصلی انتقال گاز روسیه به ایران از جمهوری آذربایجان میگذرد.
ورود حجم عظیم گاز روسیه ممکن است سیاستگذاران را تنبل کند. خطر اصلی این است که با وفور گاز وارداتی، پروژههای حیاتی «فشارافزایی پارس جنوبی»، «توسعه میادین جدید» و از همه مهمتر «پروژههای بهینهسازی مصرف» به فراموشی سپرده شوند. اگر اصلاح الگوی مصرف صورت نگیرد، گاز روسیه هم طی چند سال در تنور پرمصرف خانگی بلعیده خواهد شد و ناترازی دوباره باز خواهد گشت.
قرارداد گازی با روسیه، تیغی دو لبه است. اگر ایران صرفاً به عنوان یک «مصرفکننده نهایی» وارد این بازی شود، با توجه به قیمت بالای واردات نسبت به فروش داخلی، دچار زیان انباشته و وابستگی امنیتی خواهد شد. اما اگر ایران به عنوان «مدیر توزیع گاز منطقه» عمل کند، این اقدام، مزیت آفرین خواهد بود
در نهایت، گاز روسیه نباید «مسکن» ناترازی انرژی ایران باشد، بلکه باید «سرمایه»ای برای ارتقای جایگاه ژئوپلیتیک ایران در نقشه انرژی جهان تلقی شود.
