بررسی وضعیت ناترازی انرژی کشور در سال 1405 و پیشبینی اقدامات مورد نیاز
پیشگفتار
با توجه به خسارات واردشده به زیرساختهای انرژی کشور در جریان جنگ تحمیلی سوم، مسئله ناترازی انرژی ابعاد گستردهتر و پیچیدهتری یافته است. در چنین شرایطی، بازنگری در وضعیت ناترازی حاملهای مختلف انرژی و شناسایی بخشهای بحرانی، بهمنظور تدوین و اجرای اقدامات فوری و نیز اتخاذ سیاستهای مؤثر، ضرورتی انکارناپذیر است.
بر همین اساس، گزارش حاضر با هدف ارائه تصویری اجمالی از وضعیت جدید ناترازی انرژی و اطلاعرسانی به کارشناسان، مدیران و مسئولان کشور، در مرکز توسعه پایدار انرژی تهیه شده است.
در تدوین این گزارش، از دیدگاهها و نظرات ارزشمند جناب آقای دکتر حسین خواجهپور و جناب آقای دکتر محمدصادق کریمی بهره گرفته شده است. بدینوسیله، مراتب سپاس و قدردانی خود را از راهنماییها و همراهیهای ایشان ابراز میداریم.
1- بررسی وضعیت ناترازی انرژی قبل از جنگ
پیش از آغاز جنگ، کشور با ناترازی فزاینده انرژی، به معنای ناتوانی در تأمین کامل تقاضای انرژی، مواجه بود. این ناترازی در حاملهای مختلف انرژی، از جمله سوختهای مایع، برق و گاز طبیعی، وجود داشت.
در بخش سوختهای مایع، شامل بنزین و گازوئیل، حداکثر ظرفیت عرضه کشور حدود ۱۱۰ میلیون لیتر در روز است؛ این در حالی است که تقاضای روزانه گازوئیل از ۱۲۰ میلیون لیتر و تقاضای روزانه بنزین از ۱۳۰ میلیون لیتر فراتر میرود[1]. در نتیجه، کشور از سال 1402 ناگزیر به واردات سوخت شده است[2]. افزون بر این، در ایام تعطیلات، بهویژه در ماههای فروردین و شهریور، تقاضای بنزین حدود 10 درصد بیش از میانگین سالانه است.
در بخش برق نیز کشور طی فصول گرم سال با شکاف میان عرضه و تقاضا مواجه است. میزان این ناترازی، بسته به شرایط دمایی کشور، بین ۲۰ تا ۳۰ گیگاوات متغیر است[3].
در بخش گاز طبیعی نیز کشور دچار ناترازی شدیدی روبهرو است. با توجه به روند افزایشی تقاضا و همچنین افت سالانه 5 تا 10 درصدی تولید در میدان گازی پارس جنوبی، به عنوان تامینکننده 70 درصد گاز سبک ایران، ناترازی گاز طبیعی در طول سال حدود 50 میلیون مترمکعب در روز ناترازی برآورد میشود. مهمتر آنکه در دوره اوج مصرف، بهویژه در فصول سرد سال، شکاف میان عرضه و تقاضای گاز، بسته به شرایط دمایی، به حدود 200 تا 300 میلیون مترمکعب در روز میرسد. این ناترازی از طریق اعمال خاموشی در صنایع و تأمین مازوت و گازوئیل برای نیروگاهها مدیریت میشود. بر این اساس، در جدول 1 آمار مربوط به ناترازی هر یک از حاملهای انرژی بهصورت خلاصه ارائه شده است.
جدول 1- وضعیت ناترازی انرژی در سال 1404
| حامل انرژی | ناترازی مقطعی | ناترازی سالیانه | منبع |
| بنزین | 10 درصد تقاضای سالیانه | 20 میلیون لیتر روزانه | کمیسیون انرژی مجلس شورای اسلامی |
| گازوئیل | 10 درصد تقاضای سالیانه | 10 میلیون لیتر روزانه | شرکت ملی پخش فرآوردههای نفتی |
| برق | 20 تا 30 گیگاوات | – | مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی |
| گاز طبیعی | 200 تا 300 میلیون مترمکعب در روز | 50 میلیون مترمکعب در روز | دادههای شرکت ملی گاز |
2- وضعیت ناترازی انرژی به دنبال جنگ تحمیلی سوم
در جریان جنگ تحمیلی سوم، بخشی از تأسیسات انرژی و صنایع مهم کشور دچار آسیب شدند. بخشی از این خسارات به تأسیسات تولید گاز، از جمله سه پالایشگاه گازی واقع در منطقه پارس جنوبی، وارد شد که در نتیجه آن، بین ۲۰۰ تا ۲۵۰ میلیون مترمکعب در روز از ظرفیت تولید گاز خام کشور از دست رفت.
همچنین، تأسیسات پشتیبان پتروشیمیهای کشور که پیش از جنگ بخشی از برق تولیدی خود را به شبکه سراسری عرضه میکردند، آسیب دیدند. این تأسیسات شامل مجموعههای فجر 1 و 2، مبین و دماوند بودند که به ترتیب، ظرفیت اسمی تولید 1495، 984 و 648 مگاوات بود. شایان ذکر است که پتروشیمیها پیش از جنگ تنها در 4 ماه از سال خوراک گازی دریافت میکردند. در حال حاضر نیز برق واحدهای پتروشیمی مستقر در عسلویه و ماهشهر از شبکه سراسری تأمین میشود.
علاوه بر این، برخی از کارخانههای بزرگ تولید فولاد کشور نیز در اثر بمباران آسیب دیدند. این کارخانهها دارای واحدهای پشتیبان تولید برق بودند. فولاد مبارکه اصفهان دارای دو نیروگاه با ظرفیت 900 و 250 مگاوات بود که در جریان بمباران آسیب دیدند و از مدار تولید خارج شدند.
در مجموع، میتوان گفت در پی بمبارانهای صورتگرفته طی جنگ تحمیلی سوم، 200 تا 250 میلیون مترمکعب گاز در روز از ظرفیت عرضه گاز و حدود 4277 ظرفیت تولید برق کشور کاسته شده است.
از سوی دیگر، تحولاتی رخ داده است که تا حدودی به کاهش ناترازی انرژی در کشور کمک میکند. در بخش برق، بنا بر اعلام وزیر نیرو، قرار است از تابستان ۱۴۰۴ تا تابستان ۱۴۰۵، ظرفیت نصبشده نیروگاههای خورشیدی کشور به 5000 مگاوات برسد. با در نظر گرفتن ضریب بهرهبرداری 30 درصدی این نیروگاهها در فصل تابستان، میتوان بر روی تولید حدود 1500 مگاوات برق حساب کرد.
در بخش سوختهای مایع نیز ایجاد سطوح قیمتی مختلف برای بنزین و کاهش سقف ذخیرهسازی سهمیه بنزین، از آذرماه سال گذشته تا خردادماه سال جاری، به کنترل تقاضای این فرآورده کمک کرده است؛ به طوریکه آمارها حکایت از کاهش حدود 9 میلیون لیتر در روز در مجموع مصرف بنزین حکایت دارد. با توجه به اینکه میانگین مصرف بنزین در سال ۱۴۰۴ به ۱۳۵ میلیون لیتر در روز رسیده است، کاهش ۱۰ درصدی مصرف به معنای کاهش حدود 13.5 میلیون لیتر از تقاضای روزانه بنزین خواهد بود.
همچنین، توقف طرح رزاق و اختصاص مستقیم منابع مالی به ساکنان مناطق مرزی مشارکتکننده در این طرح، موجب کنترل تقاضای گازوئیل و نفتکوره به میزان حدود ۴ میلیون لیتر در روز شده است[4].
بر این اساس، آخرین برآورد از وضعیت ناترازی حاملهای مختلف انرژی در سال ۱۴۰۵ در جدول 2 ارائه شده است.
جدول 2- وضعیت جدید ناترازی انرژی
| حامل انرژی | کاهش ظرفیت | افزایش ظرفیت | وضعیت جدید ناترازی ناترازی |
| بنزین | تقریبا بدون تغییر | 13.5 میلیون لیتر روزانه | کاهش 47 درصدی در ناترازی در سال |
| گازوئیل | تقریبا بدون تغییر | 9 میلیون لیتر روزانه | کاهش 55 درصدی در ناترازی در سال |
| برق | 4227 مگاوات | 1500 مگاوات | افزایش 2700 مگاواتی در ناترازی برق |
| گاز طبیعی | 200 تا 250 میلیون مترمکعب | 3284 میلیون مترمکعب در سال | 400 تا 550 میلیون مترمکعب در دوره اوج مصرف |
بر اساس برآوردهای انجامشده از وضعیت ناترازی انرژی در سال ۱۴۰۵، مهمترین و جدیترین چالش کشور، تأمین تقاضای گاز طبیعی در فصول سرد سال خواهد بود. در سناریوی بدبینانه، پیشبینی میشود که در زمستان ۱۴۰۵، حداکثر توان سیستم گازی کشور برای عرضه گاز به حدود ۲۲۰ میلیون مترمکعب در روز محدود شود[5]. این میزان، معادل تقریباً نیمی از تقاضای بخشهای خانگی، تجاری و صنایع غیرعمده است.
علاوه بر این، افت فشار در میدانهای تولید گاز نیز باید در محاسبات لحاظ شود. میزان افت سالانه تولید ناشی از کاهش فشار میدانها بین ۵ تا ۱۰ درصد، معادل حدود ۲۵ میلیون مترمکعب در روز، برآورد میشود.
با توجه به این شرایط، در سناریوی خوشبینانه و با فرض تقاضای روزانه ۷۰۰ میلیون مترمکعب، امکان تأمین حدود ۵۲ درصد از تقاضای گاز طبیعی کشور وجود خواهد داشت. بنابراین، در فصل سرما و بهویژه در بهمنماه، کشور ناگزیر از قطع بخشی از مصارف خانگی خواهد بود. ازاینرو، ضروری است از طریق اتخاذ مجموعهای از تدابیر اجرایی و سیاستی، آثار و پیامدهای این محدودیت جبران و مدیریت شود.
3- تدابیر پیشنهادی برای مدیریت ناترازی گاز در سناریوی بدبینانه
با فرض تحقق سناریوی بدبینانه، یعنی ناترازی روزانه 550 میلیون مترمکعب گاز طبیعی، لازم است مجموعهای از تدابیر اجرایی و سیاستی برای مدیریت شرایط پیشرو در نظر گرفته شود. این تدابیر باید با توجه به زمان اجرا، منابع مورد نیاز و ظرفیت آنها در کاهش ناترازی اولویتبندی شوند. بر این اساس، توصیههای زیر ارائه میشود:
- صرفهجویی در مصرف با بهینهسازی انرژی و ابزارهای کنترل انگیزه مصرف
تشویق مشترکان به صرفهجویی و پیگیری اقدامات مرتبط با بهینهسازی انرژی، از جمله توسعه بازار بهینهسازی انرژی و اجرای هوشمندانه اصلاح تعرفههای گاز، مهمترین اقدام ممکن است؛ زیرا در مقایسه با سایر گزینهها، به زمان و هزینه کمتری نیاز دارد.
در صورتی که از طریق بهینهسازی انرژی و کنترل انگیزههای مصرف، در دوره اوج مصرف ۱۰ درصد صرفهجویی محقق شود، حدود ۷۰ میلیون مترمکعب در روز از تقاضای گاز کاسته خواهد شد. سال گذشته، پویش ۱۰ درصد صرفهجویی در مصرف گاز در کشور راهاندازی شد و به گفته مدیرعامل شرکت گاز استان مازندران، در دوره اوج مصرف، در مقایسه با سال ۱۴۰۳، حدود ۹ میلیون مترمکعب در روز صرفهجویی صورت گرفت.
با توجه به تجربه اخیر، تحقق صرفهجویی ۱۰ درصدی را میتوان سناریویی واقعبینانه در نظر گرفت. با این حال، در سناریوی خوشبینانه، امکان دستیابی به صرفهجویی ۴۰ درصدی نیز وجود دارد که معادل کاهش روزانه ۲۸۰ میلیون مترمکعب از مصرف گاز است. این سناریوی خوشبینانه بر مبنای نمونههای متعدد صرفهجویی در محیطهای اداری، دانشگاهی و شرکتی در نظر گرفته شده است؛ در این موارد، صرفاً از طریق تنظیم مصرف و اصلاح رفتارهای مصرفی، صرفهجویی ۳۰ تا ۴۰ درصدی حاصل شده است.
- جبران بخشی از قطعی گاز از طریق تأمین گرمایش با برق
با توجه به اینکه سوخت نیروگاههای حرارتی میتواند از طریق دیزل و نفتکوره تأمین شود، امکان جبران بخشی از نیازهای گرمایشی از طریق برق وجود دارد. متوسط تقاضای برق کشور در فصل زمستان حدود ۵۰ گیگاوات است. با در نظر گرفتن خروج بخشی از ظرفیت نیروگاهی و شبکه برای انجام تعمیرات، حدود ۱۵ گیگاوات ظرفیت مازاد در شبکه برق باقی میماند.
با استفاده از این ظرفیت مازاد، میتوان حرارتی معادل مصرف روزانه حدود ۷۵ میلیون مترمکعب گاز طبیعی تأمین کرد[6]. با این حال، برای استفاده از تجهیزات گرمایشی برقی، از جمله هیتر، لازم است تمهیداتی اتخاذ شود تا تجهیزات دارای بازده حرارتی بالاتر به میزان کافی در دسترس مردم قرار گیرند.
- استفاده از سوختهای جایگزین
برای تأمین بخش دیگری از تقاضای گاز طبیعی، میتوان استفاده از سایر حاملهای انرژی، از جمله گاز مایع (LPG) و سوختهای مایع، را در نظر گرفت. در مورد گاز مایع، با لحاظ صادرات ۲۵ درصد از مقدار تولید، امکان عرضه میزانی معادل حدود ۳۲ میلیون مترمکعب گاز طبیعی در روز وجود دارد[7]. استفاده از این حامل انرژی برای جایگزینی گاز طبیعی، به ملاحظات اجرایی ویژهای نیاز ندارد.
با این حال، استفاده از سوختهای مایع بهعنوان جایگزین گاز طبیعی، از نظر تأمین تجهیزات به تدبیر و برنامهریزی نیاز دارد. تأمین این تجهیزات مستلزم صرف هزینه است و استفاده از سوختهای مایع نیز میتواند پیامدهایی از جمله افزایش آلودگی، کاهش ایمنی و عملکرد پایینتر تجهیزات را به همراه داشته باشد.
- بهرهگیری از ظرفیت دیپلماسی انرژی
یکی دیگر از گزینههای موجود، استفاده از ظرفیت کشورهای همسایه برای واردات گاز است. در وهله نخست، با توجه به آمادهبودن زیرساختها و امکان عرضه از سوی کشورهای صادرکننده، واردات گاز از ترکمنستان قابل بررسی است.
در حال حاضر، بر اساس قرارداد سوآپ گازی سال ۲۰۲۲، بهطور متوسط روزانه 7.6 میلیون مترمکعب گاز وارد کشور شده است[8]. با این حال، با توجه به ظرفیت زیرساختهای موجود و سابقه واردات، ظرفیت واردات گاز از ترکمنستان نزدیک به ۴۰ میلیون مترمکعب در روز برآورد میشود.
هرچند فقدان اراده سیاسی، جهتگیری برآیند منافع ذینفعان بهسمت تأمیننشدن گاز ایران[9] و همچنین سابقه ترکمنستان در قطع گاز در میانه فصل سرما با هدف مطالبه افزایش قیمت، قابلیت اجرایی جدی این گزینه را محدود میکند، پیگیری آن باید در دستور کار دستگاه دیپلماسی انرژی کشور قرار گیرد.
- تسریع در جمعآوری گازهای همراه نفت
در سال گذشته، وزارت نفت ۱۲ قرارداد با شرکتهای مختلف برای جمعآوری گازهای همراه استخراج نفت، موسوم به گازهای مشعل، منعقد کرد. بر اساس این قراردادها، مقرر شده است طی دو سال، گازهای همراه ۳۰ مشعل جمعآوری و حدود ۲۵ میلیون مترمکعب گاز سبک در روز به شبکه سراسری گاز تزریق شود[10].
در صورتی که بخش عمده این قراردادها تا آذرماه سال جاری به مرحله اجرا برسد، میتوان بر تأمین حدود ۲۰ میلیون مترمکعب گاز طبیعی در روز از این محل حساب کرد.
- بازسازی سریع پالایشگاههای گازی آسیبدیده
بر اساس مصاحبه انجامشده با مدیران شرکت ملی گاز ایران، بازسازی حداقل یکی از پالایشگاههای گازی آسیبدیده تا اواسط فصل پاییز میتواند نقش مؤثری در کاهش ناترازی گاز داشته باشد. تحقق این هدف مستلزم مدیریت جهادی و انجام فعالیتهای اجرایی بهصورت شبانهروزی است؛ زیرا بازسازی این تأسیسات با روندهای اداری معمول، دستکم دو سال به طول خواهد انجامید.
4- جمعبندی و توصیههای اجرایی
در پی جنگ و تحولات یک سال گذشته، وضعیت ناترازی انرژی کشور دستخوش تغییرات قابلتوجهی شده است. مهمترین تغییر به بخش گاز طبیعی مربوط میشود؛ بهگونهای که بر اثر آسیبدیدن سه پالایشگاه گازی در منطقه پارس جنوبی، حدود ۲۰۰ تا ۲۵۰ میلیون مترمکعب در روز از ظرفیت عرضه گاز طبیعی کشور کاسته شده است.
تداوم این وضعیت در زمستان ۱۴۰۵، بهعنوان دوره اوج مصرف گاز، میتواند به شکلگیری ناترازی روزانهای معادل ۴۰۰ تا ۵۵۰ میلیون مترمکعب منجر شود. در چنین شرایطی، کشور حتی در تأمین گاز مورد نیاز مصارف گرمایشی نیز با بحران مواجه خواهد شد و ممکن است ناگزیر به قطع گاز بخشی از مشترکان خانگی شود. ازاینرو، اتخاذ تدابیر جدی و اجرای سریع اقدامات لازم در این زمینه ضروری است.
از نظر زمان اجرا و منابع مورد نیاز، پیگیری و اجرای طرحهای صرفهجویی انرژی، از جمله توسعه بازار بهینهسازی انرژی و اصلاح نظام تعرفهگذاری انرژی، بیشترین اثر را بر کنترل تقاضای انرژی خواهد داشت. در صورت اجرای طرحهای بهینهسازی انرژی و تحقق صرفهجویی در بخشهای خانگی و تجاری، نتایج زیر قابل انتظار است:
- در سناریوی واقعبینانه، با فرض صرفهجویی ۱۰ درصدی بر اساس تجربه گذشته، حدود ۷۰ میلیون مترمکعب در روز از مصرف گاز کاسته خواهد شد.
- در سناریوی خوشبینانه، با فرض صرفهجویی ۳۰ درصدی، امکان کاهش مصرف به میزان ۲۱۰ تا ۲۳۰ میلیون مترمکعب در روز وجود خواهد داشت.
در سناریوی خوشبینانه، آثار ناترازی شدید ناشی از خارجشدن پالایشگاههای گازی از مدار در جریان جنگ تا حد زیادی خنثی خواهد شد. با این حال، به احتمال زیاد گاز صنایع عمده، از جمله مجتمعهای پتروشیمی و شرکتهای فولادی، همانند سالهای گذشته قطع خواهد شد که پیامدهای آن عمدتاً اقتصادی خواهد بود.
در سناریوی واقعبینانه، صرفهجویی حدود ۷۰ میلیون مترمکعب در روز محقق خواهد شد. بنابراین، لازم است اقدامات تکمیلی دیگری نیز در دستور کار قرار گیرد تا پیامدهای اجتماعی و امنیتی ناترازی انرژی به حداقل برسد. این اقدامات، بهترتیب اولویت و با توجه به منابع و زمان مورد نیاز، به شرح زیر است:
- تأمین بخشی از نیازهای گرمایشی از طریق برق و گاز مایع
گزینههای در دسترس بعدی که به تخصیص گسترده منابع و صرف زمان طولانی از سوی حاکمیت نیاز ندارند، استفاده از ظرفیت بخش نیروگاهی برای تأمین گرمایش با تجهیزات برقی و بهرهگیری از گاز مایع بهعنوان سوخت جایگزین گاز طبیعی هستند. استفاده از تجهیزات گرمایشی برقی میتواند معادل ۷۵ میلیون مترمکعب گاز طبیعی در روز و استفاده از گاز مایع نیز معادل ۳۲ میلیون مترمکعب گاز طبیعی در روز از نیاز موجود را تأمین کند.
- بهرهگیری از ظرفیت دیپلماسی انرژی
استفاده از ظرفیتهای دیپلماسی انرژی و واردات گاز از ترکمنستان، یکی از گزینههای تأمین گاز در فصل زمستان است. هرچند این گزینه به دلیل فقدان اراده سیاسی لازم، از قابلیت اجرایی جدی برخوردار نیست، نباید از دستور کار و پیگیری دستگاه دیپلماسی کشور خارج شود.
- تسریع در اجرای قراردادهای جمعآوری گازهای همراه
تسریع در اجرای قراردادهای جمعآوری گازهای همراه میتواند به کاهش ناترازی گاز کمک کند. در صورتی که پیشرفت قراردادهای منعقدشده در سال ۱۴۰۴ تا آذرماه سال جاری به ۵۰ درصد برسد، میتوان بر تأمین روزانه حدود ۲۰ میلیون مترمکعب گاز طبیعی از این محل حساب کرد.
- بازسازی سریع پالایشگاههای گازی آسیبدیده
گزینه در دسترس دیگر، بازسازی سریع حداقل یکی از پالایشگاههای گازی آسیبدیده تا اواسط فصل پاییز است. تحقق این هدف مستلزم فعالیت شبانهروزی و تأمین سریع منابع مالی از سوی دولت خواهد بود. در صورت اجرای موفق این اقدام، بخش قابلتوجهی از ناترازی گاز کشور کاهش خواهد یافت
[1] https://farsnews.ir/behbood/1736601177646067567
[2] https://www.tasnimnews.ir/fa/news/1405/02/25/3591078
[3] https://rc.majlis.ir/fa/report/show/1825135
[4] https://www.tasnimnews.ir/fa/news/1404/12/01/3521438
[5] بر اساس اعلام مدیران شرکت ملی گاز، در سال ۱۴۰۴ حدود ۷۷۰ میلیون مترمکعب گاز در روز به شبکه سراسری تزریق شده است. با در نظر گرفتن ناترازی پیشین به میزان ۳۰۰ میلیون مترمکعب در روز و کاهش فعلی ظرفیت عرضه به میزان ۲۵۰ میلیون مترمکعب در روز، پیشبینی میشود مجموع ناترازی گاز کشور به حدود ۵۵۰ میلیون مترمکعب در روز افزایش یابد.
[6] محاسبات صورت گرفته بر اساس این پیشفرضهاست: 1. توان ارائه 15 گیگاوات برق توسط شبکه نیروگاهی 2. میانگین بهرهوری 40 درصد در تجهیزات گرمایشی گازی 3. اتلاف 10 درصدی در خطوط توریع و انتقال 4. بهرهوری 90 درصدی تجهیزات گرمایشی مصرفکننده برق 5. ارزش حرارتی 35 مگاژول در مترمکعب گاز شهری 6.تامین گرمایش به صورت 24 ساعته.
[7] https://www.irna.ir/news/86049608
[8] https://farsnews.ir/Economy/1696075200000701256
[9] روسیه رقیب گازی ترکمنستان محسوب میشود و احتمالا اقدامات آن در راستای عدم صادرات گاز به ایران صورت خواهد گرفت. آمریکا نیز مخالف صادرات گاز به ایران است. چرا که میخواهد از فرصت نارضایتی اجتماعی برای ضربه زدن در حوزه امنیتی و نظامی استفاده نماید. چین که واردکننده اصلی گاز ترکمنستان از آنجا که به دنبال حفظ موقعیت چانهزنی خود در برابر این کشور است، در راستای تامین گاز ایران حرکت نخواهد کرد.
[10] https://www.irna.ir/news/85983794